مقدمه:

   انسان شناسی شهری به عنوان تخصصی ویژه در انسان شناسی فرهنگی پس از جنگ جهانی دوم مطرح شد. می دانیم که پس از جنگ جهانی دوم تغییراتی در شهرها به وجود آمد که این تغییرات سبب ظهور خصوصیات فرهنگی جدید شد و انسان شناسان را بر آن داشت تا از حوزه کلاسیک که مربوط به قلمرو جغرافیایی اقوام ابتدایی بود به جوامع پیچیده یعنی جامعه شهری توجه کنند.

رویکرد انسان شناختی:

   در این رویکرد شهر به مثابه واقعیتی انسانی تعریف می شود. رویکرد انسان شناختی را در اینجا باید همواره در چارچوب های خاص این شاخه علمی یعنی جامع گرایی و تحلیل خرد خاص آن قرار داد.

حوزه های پژوهش در انسان شناسی شهری:

1- شهر فضا    

2- شهر زمان        

3- شهر اقتصاد           

4- شهر قدرت و خشونت        

  5- شهر فرهنگ     

 6- شهر نشانه ها        

  7- شهر بیان

شهر فضا:

   فضا یکی از مفاهیمی است که بیشترین ابهام  برای بیان و مرزبندی آن وجود دارد از دریچه نگاه انسان شناسی درک از فضا خود را در سازمان یافتگی های متفاوت آن متبلور می سازد که بنابر هر فرهنگ می تواند متفاوت باشد.

تقسیم بندی فضاهای شهری:

1- فضاهای قدسی و ناقدسی: فضاهای قدسی مثل مساجد و کلیساها و فضاهای ناقدسی مثل کاخ ها و قصرها و...

2- فضاهای عمودی: ترکیبی از فضاهای خصوصی مثل خانه و فضاهای عمومی مثل متروها

3- فضاهای کارکردی مثل فضاهای مسکونی، فضاهای کاری.

شهر زمان:

1- زمان خطی و چرخه ای: درک خطی از زمان مبتنی بر آفرینش یک فرجام که در مسیحیت و ادیان دیگر الهی مورد تایید است.

   درک چرخه ای از زمان باور به چرخه های بی پایان و تکرار شونده زمان که در ادیان آزتک، یونان باستان و چین غالب بوده. روح مجددا حلول می کند.

2- حافظه تاریخی:

   حافظه تاریخی را باید شکلی از انباشت حافظه جمعی در محور زمانی به حساب آورد مثلا مجموعه سنت ها، آداب و رسومی که از گذشتگان نسل به نسل منتقل می شود

3- زمان روزمرگی:

مثل زمان کار، اوقات فراغت و....

4- زمان قدسی و ناقدسی در شهر:

مثلا زمانی که مساجد اذان می دهند جزء زمان قدسی محسوب می شود.

شهر اقتصاد:

   شهر یک موجودیت اقتصادی است. زیرا ثروت بزرگی را در خود متمرکز می کند که در حوزه های مختلف مشاهده می شود مثل حوزه مسکونی، حوزه کاری (شامل مراکز فعالیتهای مبادلاتی، تولیدی و خدماتی) و شهر و بازار: که بازارهای شهری از قدیمی ترین ایام تاکنون جز قدیمی ترین فضاهای شهری به حساب می آیند.

شهر خشونت و قدرت:

شهر قدرت:

   شهرها از قدیمی ترین ایام تاکنون از مراکز قدرت به حساب می آمده اند با اختصاص دادن بعضی کارکردها (مثل کارکرد حکومتی- دیوان اسلامی) به قطب های حزب ثروت تبدیل می شوند و قدرت هر چه بیش تر از یپش مثابه ابزاری برای حفظ این ثروت ها به کار رفته است.

شهر خشونت:

   مهمترین پرسش هایی که انسان شناسی شهری درباره خشونت مطرح می کنند یکی از آنها این است که خشونت شهری چیست؟ یا چه کسانی قربانی این خشونت می شوند؟ چه راهکارهایی وجود دارد تا از این خشونت ها جلوگیری شود.

اشکال خشونت های شهری:

1- خشونت فرد یا گروهی سازمان نیافته مثل انواع کیف زنی ها

2- خشونت گروهی سازمان یافته مثل قاچاق اسلحه

3- خشونت خانوادگی که بیشتر شامل خشونت علیه کودکان و زنان می باشد

شهر فرهنگ:

   شهر نوعی سازمان یافتگی اجتماعی در فضا است که باید آنرا تولید کننده دائم فرهنگ به شمار آورد مثلا ما می توانیم در شهرها به بررسی انواع خرده فرهنگ های شهری بپردازیم و به گونه ای شهر را از دیدگاه آنان بررسی کنیم.

شهر نشانه ها:

   مضامینی را که نشانه شناسی شهری بر آنها تاکید می کند:

1- شناخت تحول تاریخی شهر از خلال تحول نشانه های انسان شناختی در ارتباط با شهر

2- شناخت ساختار نشانه ها در رفتارهای شهری در چارچوب بین فرهنگی

3- تفکیک نشانه های سنتی محلی از نشانه های بین فرهنگی مشترک

4- گردآوری مواد مختلف گرافیکی نظیر نقاشی های دیواری، عکس ها و...

5- تحلیل تعابیر متفاوت خرده فرهنگی از نشانه ها و معانی نشانه ها

6- تحلیل شبکه ای- مجازی به صورت منفعل (مثل سایتی برای مطالعه کرده تحقیق) و به صورت فعال سایتی که به ما اجازه می دهد از طریق این سایت ها با دیگران تبادل نظر کنیم.

شهر بیان:

   بیان شهری به شکلی اجتناب ناپذیر ما را به سوی زیباشناسی شهری هدایت می کند

1- زیبا شناسی شهری مثل راه ها، دروازه ها و...

2- بیان خرده فرهنگها و ضد فرهنگ

3- خیابان فضای محوری بیان شهری مثل مراسم عزاداری در ایران

4- شخصیت شهری: شخصیت شهری لزوما با کل یک شهر انطباق ندارد. شخصیت شهری در قالبهای کوچکتری مثل منطقه محله و حتی خیابان متبلور می شود مثل بازسازی محله های شهری و این نکته قابل مشاهده است که اغلب اشکال زندگی در شهر از یک محله با محله دیگر فرق می کند مثلا محله بلوچ ها با محله ترک نشینان اگر مقایسه شود یک سری تفاوتهایی با هم دارند.

کسانی که در زمنیه انسان شناسی شهری نظرهایی داده اند و یا کتابی نوشته اند:

از کسانی که در این باره مطالب نوشته اند می توان از ریچارد شبام که کتاب انسان شناسی شهری را نوشته نام برد.

پاسخ روش شناختی شبام برای مطالعه در شهرها:

1- برای مطالعه در شهر ها باید از روش مشاهده مشارکتی و کل گرایی استفاده کرد.

2- محدود کردن حوزه میدانی و انتخاب یک زمینه فرهنگی مشخص در جامعه کلان شهری است.

3- استفاده از روشهای تکمیلی که عبارتند از انتوگرافی خرد شهری، مصاحبه های رسمی و....

 یکی از انسان شناسان مشهور به نام اسکارلویس که کار عمده اش مطالعه فقر شهری و فرهنگ فقر بود. برای مطالعه این موضوع از فن زندگی نامه استفاده کرد او فرهنگ فقر را منعکس کننده وجود محدودیت های اقتصادی و نابسامانی اجتماعی نمی داند در واقع فرهنگ فقر از دیدگاه لوئیس روشی از زندگی است و بهترین مکان برای مطالعه  این فرهنگ را محله فقیرنشین شهری می داند.

لوئیس ویدث مردم شناس امریکایی در رابطه با مشکلات زندگی شهری می گوید:

زندگی شهری چیزی نیست جز:

1- انزوای افراد          2- وجود روابط سست و ناپایدار           3- وجود فاصله طبقاتی            4- وجود گروه های ثانویه مثل دوستان                5- تراکم جمعیت و گم شدگی             6- بالا بودن درجه پذیرش تفاوت بودن ایجاد تنش.

انسان شناسی شهری در ایران:

   برای انسان شناسی شهری در ایران هیچ پیشینه ای نمی توان ردیابی کرد و منابع موجود برای مطالعه به 2 دسته منابع قدیم که شامل کتابهای تاریخی، اسناد مکتوب و... مربوط می شوند و منابع جدید که بیشتر شامل اینترنت می شود تقسیم می شوند.

مهمترین محورهای مطالعات انسان شناسی شهری در ایران:

1- بررسی اشکال تعارض سنت و مدرنیته در عرصه شهری تحول آنها

2- تعارض اشکال زیستی روزمره در شهر در حوزه های مسکونی، کاری و تاثیر زیست شهری بر اشکال زیستی دیگر.

3- بررسی اشکال پدیده فقر و حاشیه نشین در شهرها مهاجرت روستایی

4- بررسی دلایل و روشهای مقابله با خشونت شهری

5- شناخت و بررسی خرده فرهنگهای شهری

6- کریولی شدن فرهنگ را نیز بررسی می کند. کریولی شدن فرهنگ یعنی ترکیب در زبان یا فرهنگ مختلف با یکدیگر. در واقع ترکیب فرهنگ سنتی، محلی با فرهنگ ملی یا جهانی و چگونگی غلبه یافتن فرهنگ جهانی بر فرهنگ سنتی.

موقعیت و کارکردهای اقتصادی- سیاسی شهر در ایران:

1- شهرهای اداری سیاسی که مرکز اداری اند.

2- شهرهای صنعتی که تمرکز زیادی در فعالیتهای صنعتی از خود نشان می دهند.

3- شهرهای کشاورزی

4- شهرهای تجاری

5- شهرهای توریسم زیارتی مثل مشهد و غیر زیارتی مثل رشت

6- شهرهای خوابگاهی مثل پردیس کرج که این شهر تنوع کمتری در بافت ها دارند و فقط مسکونی هستند.

موسسات یا دانشگاه هایی که در زمینه انسان شناسی شهری وجود دارد؟

   در سال 1378 انسان شناسی شهری برای نخستین بار در دوره کارشناسی رشته مردم شناسی دانشگاه تهران به صورت 2 واحدی همراه با تحقیق میدانی در حوزه شهر ارائه شد.

   انسان شناسی شهری جزء دروس تخصصی مردم شناسی که 2 واحد می باشد و یکی از منابع درسی برای کارشناسی ارشد رشته شهرسازی گرایش طراحی شهری می باشد.

   دانشکده انسان شناسی محیط زیست، دانشگاه کالیفرنیا از زیر شاخه ها و گرایشهای رشته انسان شناسی شهری می تواند باشد.

منابع و ماخذ:

1- کتاب  انسان شناسی شهری نویسنده: ناصر فکوهی، نشرنی

2- کتاب نامه انسان شناسی شماره 5

3- سایت باشگاه اندیشه، نویسنده قاسم حسنی

4- همیدا صدری، 1378، قومیت و قوم گرایی در ایران، تهران، نشرنی

5- علی طلایی، 1378، بحران قومیت قومی ایران، نشر شادگان